Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) – Giải pháp giảm thuốc bảo vệ thực vật trong sản xuất

1. Định nghĩa: IPM là gì?

Nguồn: Internet

Theo Tổ chức Nông Lương của Liên hợp quốc (FAO)*, IPM có nghĩa là xem xét tất cả các kỹ thuật kiểm soát dịch hại hiện có và các biện pháp khác nhằm ngăn chặn sự phát triển của quần thể dịch hại, đồng thời giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe con người và môi trường.

Đối với nông dân, IPM là sự kết hợp tốt nhất của các biện pháp truyền thống, sinh học và hóa học để quản lý dịch bệnh, côn trùng, cỏ dại và những loại dịch hại khác. IPM xem xét tất cả các chiến thuật và phương pháp kiểm soát có liên quan sẵn có tại địa phương dựa trên đánh giá về hiệu quả chi phí tiềm năng của chúng. Tuy nhiên, IPM không bao gồm bất kỳ tiêu chí tuyệt đối hoặc cứng nhắc nào. Đây là một hệ thống linh hoạt sử dụng tốt các nguồn lực địa phương và các nghiên cứu, công nghệ, kiến thức và kinh nghiệm mới nhất.

Cuối cùng, IPM là một chiến lược dành riêng cho từng khu vực để quản lý dịch hại theo cách hiệu quả nhất về mặt chi phí, phù hợp với môi trường và được xã hội chấp nhận. Việc thực hiện IPM phụ thuộc vào người nông dân, những người áp dụng các thực hành mà họ thấy là thiết thực và có giá trị đối với hoạt động canh tác của họ.

2.  Nguyên tắc cơ bản trong quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)

Để đạt hiệu quả cao, quản lý dịch hại tổng hợp trên cây trồng cần tuân thủ 4 nguyên tắc cơ bản sau:

2.1. Trồng cây khỏe

Lựa chọn giống cây tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương; sử dụng cây giống khỏe mạnh, đạt tiêu chuẩn và thực hiện trồng, chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật để cây sinh trưởng phát triển tốt, tăng khả năng chống chịu sâu bệnh và cho năng suất, chất lượng cao.

2.2. Bảo tồn thiên địch

Thiên địch là côn trùng có ích, sử dụng nguồn thức ăn chính là sâu hại do đó có tác dụng kìm hãm mật độ sâu hại một cách đáng kể. Thiên địch đã có sẵn trong tự nhiên và được bảo vệ bằng cách không phun thuốc BVTV lên đồng ruộng.

2.3. Thăm đồng thường xuyên

Quan sát sự sinh trưởng của cây trồng để có biện pháp tác động thích hợp (nước, phân…) giúp cây trồng phát triển tốt. Điều tra mật độ sâu hại và thiên địch để đánh giá mức độ cân bằng của chúng nhằm giúp đề ra quyết định xử lý thích hợp.

2.4. Nông dân trở thành chuyên gia

Nông dân được trang bị kiến thức và kỹ năng để trở thành những người am hiểu về kỹ thuật canh tác và quản lý dịch hại trên cây trồng. Họ có khả năng nhận biết sâu bệnh, thiên địch, áp dụng hiệu quả các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp trên đồng ruộng, vườn cây hoặc nương rẫy của mình. Đồng thời, họ có thể chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn và hỗ trợ các hộ sản xuất khác cùng áp dụng IPM. Nguyên tắc này đề cao vai trò chủ động của người nông dân, đồng thời phát huy tính cộng đồng trong sản xuất nông nghiệp bền vững

3. Các biện pháp cơ bản trong quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)

3.1. Biện pháp canh tác

Biện pháp canh tác là nhóm biện pháp được áp dụng ngay từ đầu vụ nhằm tạo điều kiện cho cây trồng sinh trưởng khỏe mạnh và hạn chế sự phát sinh của sâu bệnh. Các biện pháp chủ yếu gồm:

- Luân canh và xen canh cây trồng: Luân canh với các cây trồng khác họ và bố trí xen canh hợp lý giúp cắt đứt vòng đời của nhiều đối tượng sâu bệnh, giảm nguồn lây nhiễm và hạn chế sự tích lũy mầm bệnh trong đất.

- Gieo trồng đúng thời vụ: Tuân thủ lịch thời vụ giúp cây tránh được thời điểm sâu bệnh phát sinh mạnh, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho cây sinh trưởng và phát triển.

- Làm đất và vệ sinh đồng ruộng: Làm đất kỹ, thu gom cỏ dại, tàn dư thực vật và tiêu hủy cây bị bệnh sau thu hoạch giúp loại bỏ nơi cư trú của sâu bệnh và giảm nguồn bệnh tồn lưu trên đồng ruộng.

- Bón phân và tưới tiêu hợp lý: Bón phân cân đối giữa đạm, lân và kali kết hợp tưới tiêu phù hợp giúp cây khỏe mạnh, tăng khả năng chống chịu với sâu bệnh, đồng thời hạn chế điều kiện thuận lợi cho dịch hại phát triển.

- Cắt tỉa cành, tạo tán: Đối với cây lâu năm, việc cắt tỉa cành giúp vườn thông thoáng, giảm độ ẩm, tăng khả năng quang hợp và hạn chế sự phát triển của nấm bệnh.

3.2. Biện pháp cơ giới, vật lý

Biện pháp cơ giới – vật lý là việc sử dụng các tác động thủ công hoặc các phương tiện vật lý để phòng trừ dịch hại mà không sử dụng hóa chất.

- Bắt sâu, thu gom ổ trứng: Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng để bắt sâu non, thu gom ổ trứng hoặc tiêu hủy các bộ phận bị hại nhằm giảm mật độ dịch hại ngay từ giai đoạn đầu.

- Cắt bỏ lá, cành bị bệnh: Loại bỏ kịp thời các bộ phận bị nhiễm bệnh giúp hạn chế nguồn lây lan sang các cây khỏe.

- Bao quả và lưới chắn côn trùng: Bao quả và sử dụng lưới chắn giúp ngăn côn trùng gây hại tiếp xúc với cây trồng, đặc biệt hiệu quả đối với cây ăn quả và rau màu.

- Sử dụng bẫy: Bẫy đèn, bẫy dính màu và bẫy pheromone được sử dụng để theo dõi mật độ sâu hại, dẫn dụ hoặc tiêu diệt côn trùng trưởng thành, từ đó hỗ trợ đưa ra quyết định phòng trừ hợp lý.

Ảnh: Bẫy dẫn dụ ruồi đục quả tự chế bằng chai nhựa (Nguồn: Internet)

3.3. Biện pháp sinh học

Biện pháp sinh học là giải pháp được ưu tiên trong IPM vì an toàn và thân thiện với môi trường, sử dụng các sinh vật có ích để kiểm soát dịch hại.

- Sử dụng thiên địch: Bảo tồn và phát triển các loài thiên địch như ong ký sinh, bọ rùa, nhện bắt mồi và bọ xít bắt mồi để khống chế tự nhiên quần thể sâu hại trên đồng ruộng.

- Sử dụng vi sinh vật có ích: Ứng dụng các chế phẩm sinh học như Trichoderma spp. để đối kháng nấm bệnh trong đất, Bacillus subtilis phòng trừ nhiều bệnh do nấm và vi khuẩn, Bacillus thuringiensis (Bt) để phòng sâu ăn lá, Pseudomonas fluorescens hạn chế bệnh vùng rễ và thân, cùng với nấm xanh (Metarhizium anisopliae) và nấm trắng (Beauveria bassiana) để tiêu diệt nhiều loài côn trùng gây hại.

3.4. Biện pháp giống

Việc lựa chọn giống phù hợp là biện pháp phòng trừ dịch hại mang lại hiệu quả lâu dài với chi phí thấp.

- Sử dụng giống chống chịu sâu bệnh: Ưu tiên các giống có khả năng kháng hoặc chống chịu tốt với các đối tượng sâu bệnh phổ biến tại địa phương.

- Lựa chọn giống phù hợp điều kiện sản xuất: Chọn giống thích nghi với điều kiện khí hậu, đất đai và tập quán canh tác để cây sinh trưởng khỏe mạnh.

- Sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh: Hạt giống hoặc cây giống cần được sản xuất từ cơ sở uy tín, đảm bảo chất lượng và không mang mầm bệnh.

3.5. Biện pháp hóa học

Trong IPM, thuốc bảo vệ thực vật hóa học chỉ được sử dụng khi các biện pháp khác không còn hiệu quả và dịch hại đã vượt ngưỡng gây hại kinh tế.

- Chỉ sử dụng khi thật cần thiết: Chỉ phun thuốc khi mật độ sâu bệnh vượt ngưỡng phòng trừ hoặc có nguy cơ gây thiệt hại lớn đến năng suất và chất lượng cây trồng.

- Tuân thủ nguyên tắc "4 đúng":

Nguồn: Internet

Đúng thuốc: Chọn đúng loại thuốc phù hợp với đối tượng gây hại, ưu tiên thuốc sinh học hoặc thuốc có tính chọn lọc.

Đúng lúc: Phun vào thời điểm sâu, bệnh mẫn cảm nhất để đạt hiệu quả cao.

Đúng liều lượng, nồng độ: Sử dụng theo hướng dẫn trên nhãn, không tự ý tăng hoặc giảm liều.

Đúng cách: Phun đúng kỹ thuật, đúng thời điểm, sử dụng đầy đủ trang bị bảo hộ và tuân thủ thời gian cách ly.

* Một số lưu ý khi sử dụng thuốc: Không phun thuốc theo lịch cố định, không pha trộn thuốc tùy tiện và cần luân phiên các hoạt chất để hạn chế hiện tượng kháng thuốc, đồng thời bảo vệ môi trường và sức khỏe người sử dụng.

Có thể thấy rằng, việc nhân rộng mô hình Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) không chỉ góp phần giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật mà còn tạo nền tảng cho nền nông nghiệp xanh, an toàn và bền vững. Đây là hướng đi phù hợp nhằm nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ sức khỏe con người và môi trường, đồng thời hướng tới một nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và có trách nhiệm.