Chủ động phòng bệnh Panama (héo vàng lá chuối)

1. Nguyên nhân gây bệnh và con đường lây lan:

Bệnh héo vàng lá chuối hay còn gọi là bệnh héo rũ Panama do nấm Fusarium oxysporum f.sp. cubense gây ra. Đây là loài nấm đa thực, gây hại phổ biến trên nhiều loại cây trồng như bông, lanh, cà chua, cải bắp, đậu Hà Lan, khoai lang, dưa hấu, cọ dầu và chuối. Nấm tồn tại rất lâu trong đất và phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm, mưa nhiều.

Bệnh Panama lây lan chủ yếu qua cây giống, đất và nguồn nước.

 - Lây qua vật liệu trồng: Nguồn bệnh lây lan mạnh qua cây giống lấy từ vườn đã bị nhiễm bệnh. Ngay cả giống nuôi cấy mô cũng có nguy cơ mang mầm bệnh nếu quy trình sản xuất không đảm bảo an toàn.

 - Lây qua đất: Nấm tồn tại trong đất nhiều năm kể cả khi không còn cây chuối. Bào tử nấm có thể tồn tại trong lá, thân, rễ cây bệnh đã chết và lây lan qua đất bám trên giày dép, dụng cụ lao động, bánh xe hoặc động vật.

 - Lây qua nước: Bào tử nấm có thể theo dòng nước tưới, nước mưa hoặc nước mặt từ nơi bị bệnh sang các khu vực khác, đặc biệt trong mùa mưa.

2. Biểu hiện bệnh

Cây chuối bị nhiễm bệnh thường có hiện tượng vàng lá bắt đầu từ các lá già phía dưới, sau đó lan dần lên các lá non. Vết vàng phát triển từ mép lá vào gân lá, lá bị héo, cuống lá gãy và treo dọc theo thân giả. Nhiều trường hợp cuống lá bị gãy ở giữa phiến lá.

Khi bệnh nặng, các lá già khô héo bao quanh thân giả, chỉ còn một số lá non ở đọt còn xanh nhưng có màu xanh nhạt hoặc hơi vàng, méo mó và nhăn nheo. Sau đó toàn bộ cây bị héo úa và chết dần.

Đối với cây bị bệnh nặng, thân giả không đổ ngã nhưng các bẹ ngoài thường bị nứt dọc. Các chồi con mọc từ thân chính vẫn phát triển nhưng sau đó tiếp tục bị héo rụi. Khi cắt ngang thân giả hoặc củ chuối sẽ thấy các bó mạch chuyển màu nâu vàng hoặc đỏ nâu và có mùi hôi đặc trưng.

Bệnh thường xuất hiện nhiều tại các vùng trồng chuối từ 3 năm trở lên. Những vùng trồng lâu năm có tỷ lệ cây bị bệnh cao hơn. Bệnh có thể phát sinh ở mọi giai đoạn sinh trưởng nhưng biểu hiện rõ nhất khi cây ra hoa và nuôi quả non.

3. Cơ chế gây hại của nấm bệnh và tác hại của bệnh

3.1. Cơ chế gây hại của nấm bệnh

Nấm gây bệnh xâm nhập và gây hại trong hệ thống mạch dẫn của cây chuối. Sau khi cây bị bệnh chết hoặc thu hoạch, phần củ và rễ còn lại trong đất tiếp tục là nguồn lưu tồn bào tử nấm. Trong điều kiện thuận lợi, bào tử nấm nảy mầm và xâm nhập vào rễ cây chuối, đặc biệt qua các vết thương cơ giới do tuyến trùng hoặc dụng cụ chăm sóc gây ra.

Ban đầu nấm gây hại ở các rễ non và rễ nhỏ thứ cấp, sau đó phát triển theo hệ thống mạch dẫn lên củ chuối, thân giả, cuống lá và cuống buồng. Quá trình này làm nghẽn mạch dẫn nước và dinh dưỡng khiến cây sinh trưởng kém, lá vàng, quả phát triển kém và cuối cùng cây bị chết.

3.2. Tác hại của bệnh

Bệnh làm các lá chuối bị vàng và héo dần từ dưới lên trên khiến cây chết từ từ. Những cây bị bệnh dù có mọc chồi con nhưng các chồi này cũng tiếp tục bị héo rụi nên không thể lưu gốc cho vụ sau hoặc làm giống.

Cây bị bệnh thường không cho thu hoạch hoặc nếu có thu hoạch thì chất lượng quả thấp, mẫu mã xấu, năng suất giảm mạnh. Trong điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển, tỷ lệ cây bị nhiễm có thể lên tới 80%, gây thiệt hại lớn cho sản xuất chuối hàng hóa.

4. Biện pháp phòng bệnh héo vàng lá chuối và giảm thiểu thiệt hại, lây lan bệnh

4.1. Sử dụng giống sạch bệnh, giống kháng bệnh

Đối với diện tích trồng mới, bà con cần sử dụng giống chuối khỏe mạnh, sạch bệnh. Nên ưu tiên sử dụng giống chuối tiêu nuôi cấy mô sạch bệnh để trồng, tuyệt đối không lấy giống từ các vườn đã bị nhiễm bệnh.

Những khu vực trồng chuối tiêu bị bệnh nặng nên chuyển sang trồng chuối tây hoặc các giống chuối có khả năng chống chịu bệnh tốt hơn.

4.2. Biện pháp canh tác

a) Đất trồng

Chọn đất có độ pH trung tính hoặc hơi kiềm để hạn chế sự phát triển của nấm bệnh. Trước khi trồng cần xử lý hố bằng vôi bột, phân chuồng hoai mục kết hợp chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma nhằm hạn chế nguồn bệnh trong đất.

Đối với cây giống chuối con cần cắt sạch rễ già, loại bỏ đất bám quanh gốc và nhúng gốc vào dung dịch Bordeaux hoặc thuốc gốc đồng từ 10 - 15 phút trước khi trồng.

b) Bón phân

Trong quá trình chăm sóc cần sử dụng phân chuồng hoai mục, bón cân đối N-P-K trong cả bón lót và bón thúc. Hạn chế sử dụng phân đạm dạng amon, thay bằng phân đạm Nitrat để giảm nguy cơ phát sinh bệnh.

Bổ sung vôi bột định kỳ để cải thiện độ pH đất và hạn chế nguồn nấm bệnh tồn tại trong đất.

c) Quản lý nước

Cần bố trí hệ thống thoát nước hợp lý theo dạng xương cá để tránh nước mưa hoặc nước tưới chảy tràn từ vườn này sang vườn khác. Không để đất bị úng nước kéo dài trong mùa mưa.

d) Vệ sinh đồng ruộng

Thường xuyên kiểm tra vườn chuối, cắt bỏ lá già, lá vàng nghi nhiễm bệnh và đem tiêu hủy bằng cách phơi khô rồi đốt.

Khi phát hiện cây bị bệnh cần chặt bỏ, đào toàn bộ củ và thu gom đem tiêu hủy, đồng thời rắc vôi bột khử trùng hố hoặc đổ trấu vào hố rồi đốt nhằm hạn chế nguồn nấm tồn lưu trong đất.

e) Luân canh cây trồng

Những diện tích bị bệnh nặng cần chuyển sang trồng giống chuối kháng bệnh hoặc luân canh với các cây trồng khác như mía, sắn, cây họ đậu trong thời gian từ 2 - 3 năm để cắt nguồn bệnh trong đất.

4.3. Biện pháp sinh học

Sử dụng một số chế phẩm sinh học có chứa nấm đối kháng, vi khuẩn đối kháng, xạ khuẩn như Trichoderma viride, Pseudomonas fluoresce, Streptomyces… kết hợp với phân chuồng hoai mục để bón hoặc tưới vào vùng rễ chuối giúp hạn chế nấm gây bệnh trong đất.

4.4. Biện pháp hóa học

- Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở Việt Nam có hoạt chất Zineb, Propiconazole, Difenoconazole, Hexaconazole, … để phòng trừ nấm gây bệnh; thuốc bảo vệ thực vật có hoạt chất Carbosulfan để phòng trừ tuyến trùng gây hại rễ.

Lưu ý: Không lạm dụng thuốc hóa học để phòng, trị bệnh do hiệu quả kiểm soát nấm Fusarium oxysporum f.sp. cubense trong đất còn hạn chế và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường sản xuất. Ưu tiên áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp như sử dụng giống sạch bệnh, vệ sinh đồng ruộng, luân canh cây trồng và bổ sung chế phẩm sinh học chứa Trichoderma spp.

4.5. Quản lý nguồn bệnh và tiêu hủy, khử trùng

Hạn chế người và phương tiện ra vào khu vực trồng chuối bị bệnh; thực hiện vệ sinh, khử trùng giày dép, dụng cụ sản xuất, phương tiện vận chuyển trước và sau khi tiếp xúc với vườn bệnh nhằm ngăn ngừa phát tán nguồn bệnh sang các khu vực khác.

Không sử dụng, trao đổi hoặc vận chuyển cây giống, chồi giống từ các vườn chuối đã xuất hiện bệnh. Đối với diện tích bị nhiễm bệnh nặng, cần tiêu hủy triệt để cây bệnh theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn; sau đó luân canh với cây trồng khác hoặc sử dụng giống chuối có khả năng chống chịu trong thời gian từ 2 - 3 năm nhằm giảm mật độ nguồn bệnh tồn lưu trong đất.

Bệnh vàng lá Panama là một trong những bệnh hại nguy hiểm trên cây chuối, có khả năng tồn lưu lâu dài trong đất và rất khó xử lý khi đã phát sinh trên diện rộng. Vì vậy, công tác phòng bệnh cần được đặt lên hàng đầu thông qua việc sử dụng giống sạch bệnh, quản lý tốt nguồn đất và nước tưới, tăng cường bón phân cân đối, bổ sung phân hữu cơ và các vi sinh vật đối kháng để nâng cao sức chống chịu của cây. Việc phát hiện sớm, xử lý kịp thời ổ bệnh và áp dụng đồng bộ các biện pháp quản lý tổng hợp sẽ góp phần hạn chế thiệt hại, giảm nguy cơ lây lan và phát triển sản xuất chuối theo hướng bền vững.